Umar Khalid Bail Case: 2020ના ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હી રમખાણો સાથે જોડાયેલા ‘મોટા કાવતરા’ના કેસમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની જામીન અરજીઓ ફગાવી દીધી છે. 30 સપ્ટેમ્બરે જસ્ટિસ પ્રતિભા એમ. સિંહ અને જસ્ટિસ દિનેશ ભટ્ટની બેન્ચે બંનેની અરજીઓ પર નિર્ણય આપ્યો. બંને આરોપીઓ લાંબા સમયથી જેલમાં છે અને તેમના વિરુદ્ધ UAPA સહિતની ગંભીર કલમો હેઠળ કાર્યવાહી ચાલી રહી છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે જાન્યુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે આપેલા આદેશની શરતોમાં પોતાની રીતે ફેરફાર કરી શકે નહીં.

‘ન્યાયિક શિસ્તથી બંધાયેલા છીએ’

હાઈકોર્ટની બેન્ચે કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને ધ્યાનમાં રાખીને તે ન્યાયિક શિસ્તથી બંધાયેલી છે. 5 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ગુલફિશા ફાતિમા સહિત કેટલાક સહ-આરોપીઓને જામીન આપ્યા હતા, પરંતુ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને જામીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સાથે જ બંનેને ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં ફરી જામીન માટે અરજી કરવાની છૂટ અંગે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. તેમાં સુરક્ષિત સાક્ષીઓની જુબાની પૂર્ણ થવી અથવા સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી એક વર્ષ પૂર્ણ થવું, જે પહેલું બને તે શરતનો સમાવેશ થતો હતો.

સહ-આરોપીઓને મળેલા જામીનનો આધાર કેમ માન્ય નહીં?

ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામ તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે અગાઉના નિર્ણય બાદ પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થયો છે. તેમની તરફથી ત્રણ મુખ્ય મુદ્દા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. પ્રથમ, ગુલફિશા ફાતિમા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય અંગે બાદમાં કેટલીક ન્યાયિક ચર્ચા અને સવાલો ઊભા થયા હતા. બીજું, સહ-આરોપી તસ્લીમ અહમદ અને ખાલિદ સૈફીને ટ્રાયલમાં વિલંબના આધાર પર વચગાળાના જામીન મળ્યા હતા. ત્રીજું, નવી જામીન અરજીઓ સુધી સુપ્રીમ કોર્ટના જાન્યુઆરીના નિર્ણયને છ મહિના કરતાં વધુ સમય વીતી ગયો હતો.

જોકે હાઈકોર્ટે કહ્યું કે તસ્લીમ અહમદ અને ખાલિદ સૈફીની કથિત ભૂમિકા ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામથી અલગ હોવાનું સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયમાં નોંધાયું છે. તેથી બંને આરોપીઓ સહ-આરોપીઓને મળેલા જામીનના આધારે ‘સમાનતા’નો દાવો કરી શકતા નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને બદલવાનો અધિકાર હાઈકોર્ટ પાસે નહીં

હાઈકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી શરતોને બદલીને જામીન આપવું તેના માટે યોગ્ય નહીં બને. અદાલતે ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયમાં હસ્તક્ષેપ કરવાની જરૂરિયાત પણ સ્વીકારી નથી. પરિણામે શરજીલ ઇમામની બીજી નિયમિત જામીન અરજી અને ઉમર ખાલિદની ત્રીજી જામીન અરજીને પડકારતી અપીલો ફગાવી દેવામાં આવી.

છ વર્ષથી વધુ સમયથી કસ્ટડી, ટ્રાયલની ગતિ પર સવાલ

આ કેસમાં બંને આરોપીઓ લાંબા સમયથી કસ્ટડીમાં છે. ઉમર ખાલિદની દિલ્હી પોલીસની સ્પેશિયલ સેલે 14 સપ્ટેમ્બર 2020ના રોજ ધરપકડ કરી હતી. પોલીસના કેસ મુજબ તેમને કથિત ‘મોટા કાવતરાના’ મહત્વના આરોપી તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમના વિરુદ્ધ UAPA, ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો સહિત હત્યા અને હત્યાના પ્રયાસ જેવી કલમો લગાવવામાં આવી છે. બીજી તરફ, શરજીલ ઇમામની 28 જાન્યુઆરી 2020ના રોજ બિહારના જહાનાબાદમાંથી ધરપકડ થઈ હતી. CAA વિરોધી પ્રદર્શનો દરમિયાન આપેલા ભાષણોને લઈને તેમની સામે કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી અને ઑગસ્ટ 2020માં તેમને દિલ્હી રમખાણોના મોટા કાવતરા સાથે જોડાયેલા કેસમાં ઔપચારિક રીતે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

અહીં સરકાર સામે મહત્વનો સવાલ એ છે કે જો આરોપીઓ સામેનો કેસ હજુ ટ્રાયલના તબક્કામાં છે અને તેઓ છ વર્ષથી વધુ સમયથી કસ્ટડીમાં છે, તો કેસની સુનાવણી ઝડપથી પૂર્ણ કરવા માટે સરકાર અને તપાસ એજન્સીઓએ અત્યાર સુધી શું પગલાં લીધાં છે?

વચગાળાના જામીન મળ્યા, પરંતુ નિયમિત જામીનનો ઇનકાર

શરજીલ ઇમામને તાજેતરમાં જ દિલ્હીની અદાલતે પોતાના પિતરાઈ ભાઈના લગ્નમાં હાજરી આપવા માટે સાત દિવસના વચગાળાના જામીન આપ્યા હતા. આ રાહત 4 ઓક્ટોબરથી 10 ઓક્ટોબર સુધીની હતી અને ત્યારબાદ તેમને જેલમાં પરત ફરવાનું હતું. અગાઉ પણ તેમને પરિવાર સંબંધિત કારણોસર વચગાળાની રાહત મળી હતી. બીજી તરફ, દિલ્હી હાઈકોર્ટે 22 મેના રોજ ઉમર ખાલિદને તેમની માતાની સર્જરીના સંદર્ભમાં ત્રણ દિવસના વચગાળાના જામીન આપ્યા હતા.

CAA વિરોધી આંદોલનથી 2020ના રમખાણો સુધી કેસ

ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામ 2019-2020 દરમિયાન નાગરિકતા સુધારા કાયદા એટલે કે CAA સામેના વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે જોડાયેલા હતા. તપાસ એજન્સીઓનો આરોપ છે કે આ પ્રદર્શનો અને ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી 2020માં ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હીમાં થયેલી હિંસા વચ્ચે કથિત મોટા કાવતરાનો સંબંધ હતો. બંને આરોપીઓ આ કેસમાં આરોપોનો સામનો કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેમના દોષ અથવા નિર્દોષતા અંગે અંતિમ નિર્ણય ટ્રાયલમાં આવવાનો બાકી છે.

લાંબી કસ્ટડી અને ટ્રાયલની ઝડપ અંગે સરકારને સવાલ

આ નિર્ણય બાદ સૌથી મોટો જાહેર હિતનો સવાલ ટ્રાયલની સમયમર્યાદા અને લાંબી કસ્ટડી અંગે ઊભો થાય છે. ગંભીર આરોપોની તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા પોતાની જગ્યાએ છે, પરંતુ છ વર્ષથી વધુ સમયથી કસ્ટડીમાં રહેલા આરોપીઓના કેસની સુનાવણી ઝડપથી પૂર્ણ થાય તે માટે સરકાર શું સમયબદ્ધ વ્યવસ્થા કરશે? સુરક્ષિત સાક્ષીઓની જુબાની અને અન્ય પુરાવાની કાર્યવાહી ક્યારે પૂર્ણ થશે? તેમજ UAPA જેવા કડક કાયદા હેઠળ લાંબી કસ્ટડી ધરાવતા કેસોમાં તપાસ, ટ્રાયલ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની ગતિ અંગે કેન્દ્ર અને દિલ્હી સરકાર જાહેર રીતે શું સ્પષ્ટતા કરશે?

હાઈકોર્ટનો હાલનો નિર્ણય મુખ્યત્વે સુપ્રીમ કોર્ટના જાન્યુઆરી 2026ના આદેશનું પાલન કરવા પર આધારિત છે. હવે આગામી કાનૂની પગલાં અને ટ્રાયલની ગતિ પર આ કેસનું ધ્યાન રહેશે.